12 شيلينگ ) مىخريدند . پارچه كرسى هم كه نوعى پارچه كم‌عرض و خشن و زبر بود و 27 اينچ پهنا داشت و از پشم‌هاى كرك بلند ساخته مىشد ، خريدارانى داشت . پارچه‌هاى نوع جديد كه به لحاظ بافت تنك بود و بز ( bays ) و پرپتانو ( perpetuano ) ناميده مىشد و « پرده‌هاى تازه » اروپائى كه در اوايل قرن هفدهم رونق داشت ، در بازارهاى ايران چندان راه نيافته بود . پارچه‌هاى متوسط و عالى و از نظر رنگ پرمايه نظير اسكارلت ، كريمسون يا ديپ و اين ( deep wine ) خريداران محدودى داشتند و بيشتر براى خلعتها به كار مىرفتند . پارچه پنبه‌اى هند بيشتر از سند ، كروماندل ، سورات ، كه توليدات آگره ، بروچ ، احمدآباد و مراكز نساجى ديگر شمال غرب هند ، بنگال و كوتچ ( Kutch ) را معامله مىكردند ، وارد مىشد . وجود تعداد زيادى از ايرانيان در هند راه اين تجارت را هرچه بيشتر تسهيل و هموار مىكرد و بر شيوه‌ها و الگوهاى آن اثر مىگذاشت . حجم اين تجارت زياد بود ؛ شايد يك‌سوم منسوجات هند به درياى احمر و ايران و از آنجا به عربستان ، حوضه مديترانه ، تركيه ، روسيه و آسياى مركزى صادر مىشد . فراير معتقد است كه منسوجات و ادويه هند ، بازارهاى ايران را به خود اختصاص داده بودند . پروفسور ريچودرى ( Reychaudhwri ) سهم هلند را در واردات منسوجات به ايران بررسى كرده و مىنويسد كه « تجارت هلند با تجارت ادويه در شرق هند شروع شد و در كروماندل گسترش يافت و اين تجارت ستون فقرات بازرگانى كمپانى هند شرقى هلند گرديد » ، و از اين تاريخ ايران توسعه پيدا كرد « 1 » . هلنديها در اواخر دوره صفوى همچنان منسوجات و ادويه را به ايران وارد مىكردند . در سال 1721 م . چهار فروند كشتى هلندى وارد بندرعباس شدند ، كه حاوى شكر ، فلفل ، چوبك ، رنگ لاك ، هل ، قند ، قلع ، دارچين ، ميخك ، جوز و انواع پارچه با قيمتهاى متغير از 8 تا 138 شاهى در هر طاقه بود و نوع منحصربه‌فردى از پارچه نخى به‌نام كوساس ( Cossas ) ، در حدود 2280 طاقه كه هر طاقه 56 شاهى ارزش داشت . در سال 1721 م . ميزان و ارزش ادويه‌اى كه هلنديها به ايران وارد كردند و البته اين تجارت فقط منحصر بدانها نبود بلكه هلند بزرگترين تاجر محسوب مىشد ، در بندرعباس طبق دفاتر گمركى به قرار زير بود : هل هر من تبريز 70 شاهى ، دارچين هر 7 قازبك 85 شاهى ، جوز 97 شاهى ، جوز مانده 200 شاهى ، فلفل 11 شاهى ، ميخك هر 8 قازبك 142 شاهى ، ميخك مانده 250 شاهى ، بنجامين 18 شاهى ، و هر 100 مثقال آن بيش‌از 40 شاهى . زردچوبه و زنجبيل و

--> ( 1 ) - ت . ريچودرى ، jan company in coromakdel 1605 - 1690 ، ( لاهه ، 1962 م . ) ، ص 211 .